سودان مركزى ( قسمتى از سرزمين سياهان ) و پيشرفت تابگيرمى « 1 » خاطرات بسيار بدى از خود باقى گذاشت . در سال 1247 ق / 1831 - 1832 م عبد الجليل ، يكى از رؤساى عرب ، حكومت بنى محمد را واژگون كرد و پس از ده سال حكومت ، در جنگ با قشون عثمانى به فرماندهى باقر بيك كشته شد و فزّان در سال 1258 ق / 1842 م ضميمه امپراتورى عثمانى گرديد . « 2 » زويله ، مركز بلاد فزّان در ميان صحرا قرار داشت . بلاذرى مىنويسد : عمرو بن عاص به عمر بن خطّاب نامه نوشت و او را خبر داد كه عقبة بن نافع فهرى را بر مغرب ولايت داده و او تا زويله پيش رفته و مناطقى كه ميان زويله و برقه است تماما مطيع گشته و فرمانبردار شده‌اند . . . و بر اهل زويله و مناطقى كه بين او تا زويله قرار دارد مبالغى مقرر داشته كه به نظر وى طاقت اداى آن را دارند . « 3 » يعقوبى مىنويسد : سرزمين زويله آن سوى ودّان ، در طرف قبله ، قرار دارد و مردم آن از مسلمانان اياضى مذهبند و همه آنها حجّ بيت الله الحرام را انجام مىدهند . چرمهاى زويلى معروف است و آن سرزمين ، نخلستان و كشتزارهاى ذرت فراوان دارد . مردم آن ، آميخته از مردم خراسان و بصره و كوفه‌اند . « 4 » به نوشتهء اصطخرى : زويله در مرز مغرب ، شهرى ميانه است ؛ ناحيت بسيار دارد ؛ نزديك سرزمين سياهان است و غلامان سياه را از آنجا آورند . « 5 » صاحب حدود العالم در وصف زويله مىنويسد : « شهرى است عظيم ؛ بر كران بيابان سودان نهاده است واندر حوالى و ناحيت وى بربريانند بسيار و اين بربريان ، مردمانىاند اندر بيابانهاى مغرب ، همچون عرب اندر باديه ؛ خداوندان چهارپاىاند با زر بسيار ؛ و لكن عرب به چهارپاى توانگرترند و بربريان به زر توانگرترند » . « 6 » مقدسى از زويله هنگام آمدن شمّاخ ( سليمان بن جرير ) به شمال افريقا براى كشتن ادريس ياد كرده ، مىنويسد : شمّاخ به زويله رسيد ، خود را پزشكى از دوستان ادريس وانمود كرد . « 7 »

--> ( 1 ) . bagirmi ( 2 ) . جغرافياى ممالك اسلامى قاره افريقا ، سودان ؛ ص 53 . ( 3 ) . فتوح البلدان ؛ ص 124 . ( 4 ) . البلدان ؛ ص 124 . ( 5 ) . مسالك و ممالك ؛ ص 42 و 47 . ( 6 ) . حدود العالم ؛ ص 179 . ( 7 ) . احسن التقاسيم ؛ بخش 1 ، ص 351 .